संत रविदास
इ.स. १३७७ – इ.स. १५२७ (अनुमानित)
जातिव्यवस्थेला आव्हान देणारे महान संत; समता आणि मानवी प्रतिष्ठेचे पुरस्कर्ते.
परिचय
संत रविदास हे भारतातील भक्ती चळवळीतील एक महान संत होते. ते चर्मकार (मोची) कुळातील होते. त्यांनी जातिव्यवस्थेला आव्हान देत सांगितले की माणसाची श्रेष्ठता त्याच्या जातीने नव्हे, तर त्याच्या कर्माने आणि भक्तीने ठरते.
जीवनचरित्र
संत रविदास यांचा जन्म वाराणसी जवळील सीर गोवर्धनपूर येथे चर्मकार कुटुंबात झाला. ते रामानंद यांचे शिष्य होते असे मानले जाते. त्यांनी आपल्या जीवनात चर्मकाम करत उपजीविका केली आणि त्याचवेळी भक्तिपर पदे रचली.
त्यांनी "बेगमपुरा" (दुःखमुक्त नगर) या संकल्पनेद्वारे एका आदर्श समाजाचे स्वप्न मांडले जिथे कोणावरही अत्याचार होणार नाही. त्यांच्या ४१ रचना शीख धर्माच्या गुरुग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट आहेत.
मीराबाई त्यांच्या शिष्या होत्या असे सांगितले जाते. त्यांचा प्रभाव उत्तर भारत, पंजाब आणि महाराष्ट्रातही मोठ्या प्रमाणावर होता.
प्रमुख कार्य व साहित्य
संत रविदासांच्या ४१ रचना गुरुग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट आहेत. त्यांनी "बेगमपुरा" या पदात आदर्श समाजाचे वर्णन केले. त्यांच्या रचना "रविदास की बानी" म्हणून ओळखल्या जातात. रविदासिया पंथाचा पाया त्यांच्या शिकवणीवर आधारित आहे.
प्रसिद्ध विचार
"जाति-जाति में जाति है, जो केतन के पात। रैदास मनुष ना जुड़ सके, जब तक जाति न जात।। (जातीत जाती आहे जशा केळीच्या पानांत पाने; रैदास म्हणतो माणूस एकत्र येणार नाही जोपर्यंत जात जात नाही.)"
"मन चंगा तो कठौती में गंगा। (मन शुद्ध असेल तर घरातील पाण्यातच गंगा आहे.)"
"ऐसा चाहूं राज मैं, जहां मिले सबन को अन्न। (असे राज्य हवे जिथे सर्वांना अन्न मिळेल.)"
संबंधित स्थळे
सीर गोवर्धनपूर
जन्मस्थान; रविदास मंदिर
वाराणसी, उत्तर प्रदेश, भारत
वाराणसी
कार्यस्थान
उत्तर प्रदेश, भारत